Waarom we uitstellen (en wat het je eigenlijk wil vertellen)

“Ik begin morgen wel.” “Ik moet er even de juiste energie voor hebben.” “Nu komt het gewoon niet uit.”

Het zijn zinnen die we allemaal wel eens tegen onszelf zeggen, vaak met een lichte irritatie op de achtergrond, alsof we ergens wel weten dat we iets aan het vermijden zijn, maar er tegelijkertijd niet helemaal de vinger op kunnen leggen waarom het ons niet lukt om in beweging te komen.

Uitstellen voelt daardoor al snel als een probleem dat opgelost moet worden, iets wat vraagt om meer discipline, betere planning of simpelweg wat meer daadkracht, terwijl de werkelijkheid vaak een stuk genuanceerder is dan dat. Wat als uitstellen geen fout is in je systeem, maar juist een signaal dat ergens iets aandacht vraagt?

Oorzaken en het nut van uitstellen

Binnen de psychologie wordt uitstelgedrag ook wel procrastinatie genoemd, en lange tijd werd aangenomen dat dit vooral te maken had met gebrekkig tijdsmanagement of een tekort aan zelfdiscipline. Recente inzichten laten echter zien dat uitstellen veel vaker verbonden is met emotieregulatie dan met planning; we stellen dingen niet zozeer uit omdat we lui zijn, maar omdat iets in ons het op dat moment moeilijk vindt om ermee om te gaan.

Dat kan verschillende vormen aannemen. Soms speelt onzekerheid een rol en vraag je je af of je wel capabel genoeg bent, soms ligt de lat zo hoog dat perfectionisme je blokkeert voordat je überhaupt begonnen bent, en op andere momenten is het simpelweg een teken dat je overprikkeld of vermoeid bent. In al die gevallen probeert je brein je in feite te beschermen tegen ongemak, en dat doet het verrassend effectief door je aandacht te verplaatsen naar iets wat lichter, veiliger of vertrouwder voelt.

Uitstellen is menselijk

Vanuit neurowetenschappelijk perspectief is dat eigenlijk heel logisch, omdat ons brein van nature geneigd is om te kiezen voor directe beloning. Evolutionair gezien was dat een nuttig mechanisme, omdat snelle reacties konden bijdragen aan overleving, maar in de huidige wereld, waarin veel belangrijke keuzes en taken pas op de langere termijn iets opleveren, kan datzelfde systeem ons behoorlijk in de weg zitten. Taken waarvan de opbrengst niet direct voelbaar is, zoals het aangaan van een lastig gesprek, het maken van een belangrijke keuze of het starten van een project, voelen daardoor automatisch zwaarder, terwijl er ondertussen genoeg alternatieven beschikbaar zijn die wél direct iets opleveren, zoals afleiding, ontspanning of een snelle dopamineprikkel. Het is dan ook niet zo vreemd dat je brein eerder geneigd is om voor de korte termijn te kiezen, niet omdat je zwak bent, maar simpelweg omdat je mens bent.

Waardenconflict Toch zit er onder uitstelgedrag vaak nog een diepere laag die minder zichtbaar is, maar minstens zo belangrijk. Soms stellen we iets namelijk niet alleen uit omdat het spannend of ongemakkelijk is, maar omdat het ergens niet (meer) klopt met wie we zijn of wat we nodig hebben. Je kunt jezelf best dwingen om iets te doen wat niet goed voelt, maar je systeem werkt niet altijd mee, en dat merk je bijvoorbeeld wanneer je blijft hangen in taken die je energie kosten, moeite hebt om ergens aan te beginnen zonder duidelijke reden, of een algemene weerstand voelt die je niet goed kunt verklaren.

In plaats van uitstellen meteen te willen oplossen of weg te duwen, kun je het daarom ook benaderen als een vorm van informatie, als een kompas dat je iets probeert te laten zien. Natuurlijk is niet elk moment van uitstel betekenisvol, want soms heb je gewoon geen zin en dat is ook menselijk, maar wanneer iets zich blijft herhalen, kan het waardevol zijn om er met iets meer aandacht naar te kijken.

Bewustwording en vertragen

Door jezelf vragen te stellen als wat je precies uitstelt, wat het op dit moment lastig maakt en wat je eigenlijk nodig hebt, ontstaat er vaak meer helderheid over wat er speelt. Dat kan betekenen dat je behoefte hebt aan meer rust, aan duidelijkheid, aan een kleinere eerste stap, of misschien wel aan eerlijkheid naar jezelf toe, omdat wat je aan het doen bent simpelweg niet meer past bij wat voor jou belangrijk is. Die conclusie kan confronterend zijn, maar is tegelijkertijd ook een vorm van afstemming in plaats van falen.

In een wereld die voortdurend in beweging is en waarin doorgaan vaak de norm lijkt, voelt vertragen misschien niet als de meest voor de hand liggende reactie, en toch is het juist daar dat iets kan verschuiven. Hoe harder je jezelf pusht om ergens doorheen te gaan, hoe groter de kans dat de weerstand toeneemt, terwijl er door even stil te staan ruimte ontstaat om te voelen wat er werkelijk speelt.

De rol van mindfulness

Mindfulness en aandachtstraining laten zien dat die vorm van vertraging helpt om automatische patronen te herkennen, emoties beter te reguleren en keuzes te maken die meer in lijn zijn met wat voor jou klopt, niet doordat je jezelf verandert, maar doordat je jezelf beter leert begrijpen. Dat betekent overigens niet dat je alles maar moet laten liggen, want soms is het juist helpend om wel in beweging te komen, maar op een manier die zachter en realistischer is. In plaats van jezelf op te leggen dat iets af moet, kun je ook kiezen voor één kleine stap, zoals het openen van een document, het schrijven van een eerste zin of het beginnen aan iets zonder dat het meteen perfect hoeft te zijn. Juist die kleine stappen verlagen de drempel en zorgen er vaak voor dat er vanzelf meer beweging ontstaat.

En dat is uiteindelijk waar het om draait: niet dat je nooit meer uitstelt, maar dat je leert luisteren naar wat eronder zit, zodat je het verschil gaat herkennen tussen weerstand die je mag doorbreken en signalen waar je juist aandacht aan mag geven. Dat vraagt geen strak plan of eindeloze discipline, maar eerder een vorm van aandacht en eerlijkheid, en de bereidheid om af en toe even stil te staan in plaats van direct door te gaan.

De volgende keer dat je merkt dat je iets uitstelt, zou je jezelf daarom eens een andere vraag kunnen stellen dan je misschien gewend bent, namelijk niet hoe je het zo snel mogelijk oplost, maar wat het je eigenlijk probeert te vertellen. Misschien is het antwoord dat je in actie mag komen, misschien dat je het rustiger aan mag doen, en misschien wijst het je wel in een heel andere richting dan je had verwacht. Wat het ook is, het begint met luisteren, en precies daar ontstaat vaak de eerste, echte beweging!

Benieuwd naar wat mindfulness voor jou kan betekenen? Kijk hier voor het aanbod van Soulpower op het gebied van mindfulnesstrainingen, retreats en wandelingen.